Trong tiến trình phát triển đất nước, nông nghiệp, nông dân và nông thôn luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng đối với ổn định kinh tế – xã hội, bảo đảm an ninh lương thực và phát triển bền vững. Không chỉ là bệ đỡ của nền kinh tế trong nhiều giai đoạn khó khăn, khu vực nông nghiệp còn là không gian sinh kế của phần lớn dân cư nông thôn, góp phần giữ gìn ổn định xã hội và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, trước yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, áp lực cạnh tranh thị trường ngày càng lớn cùng quá trình đô thị hóa mạnh mẽ, nông nghiệp Việt Nam nói chung và thành phố Hải Phòng nói riêng đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại ngành nông nghiệp và tổ chức lại sản xuất theo hướng hiện đại, hiệu quả, xanh và bền vững hơn.

Thực tiễn cho thấy, việc sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, thiếu liên kết đang là “điểm nghẽn” của sản xuất nông nghiệp. Quy mô sản xuất manh mún khiến chi phí đầu vào cao, khó áp dụng cơ giới hóa đồng bộ, khó kiểm soát chất lượng, khó truy xuất nguồn gốc và khó xây dựng thương hiệu nông sản. Trong khi đó, xu thế phát triển nông nghiệp hiện đại đòi hỏi phải hình thành các vùng sản xuất tập trung, vùng nguyên liệu quy mô lớn, phát triển chuỗi giá trị và đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số.

Trong bối cảnh đó, hợp tác xã (HTX) nông nghiệp kiểu mới ngày càng khẳng định vai trò là lực lượng nòng cốt trong tổ chức lại sản xuất nông nghiệp, liên kết nông dân, thúc đẩy phát triển sản xuất hàng hóa tập trung và nâng cao thu nhập cho người dân khu vực nông thôn.

Nghị quyết số 20-NQ/TW Hội nghị Trung ương 5 khóa XIII đã xác định: “Kinh tế tập thể là thành phần kinh tế quan trọng; phát triển kinh tế tập thể là xu thế tất yếu trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”. Đây là định hướng lớn, tạo cơ sở chính trị quan trọng để tiếp tục đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực kinh tế tập thể trong giai đoạn mới.

Theo tinh thần Luật Hợp tác xã năm 2023, HTX nông nghiệp kiểu mới được tổ chức trên cơ sở tự nguyện, tự chủ, bình đẳng, hợp tác và cùng có lợi; lấy thành viên làm trung tâm, nâng cao hiệu quả kinh tế hộ thành viên làm mục tiêu cốt lõi. Điều này cho thấy HTX không chỉ là mô hình liên kết kinh tế đơn thuần mà còn là phương thức tổ chức sản xuất phù hợp với yêu cầu phát triển nông nghiệp hiện đại và hội nhập quốc tế.

Bám sát chủ trương phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã trong giai đoạn mới, thành phố Hải Phòng đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển nông nghiệp hàng hóa tập trung và nâng cao hiệu quả hoạt động của HTX nông nghiệp. Nổi bật là Nghị quyết số 51/2025/NQ-HĐND ngày 11/12/2025 của Hội đồng nhân dân thành phố Hải Phòng ban hành quy định về cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa tập trung giai đoạn 2026–2030 và Quyết định số 1102/QĐ-UBND ngày 26/3/2026 của Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng về việc phê duyệt Đề án nhiệm vụ, giải pháp tổng thể thay đổi mô hình sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa quy mô lớn trên địa bàn thành phố Hải Phòng giai đoạn 2026 – 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Đây là bước chuyển quan trọng về tư duy phát triển nông nghiệp, từ “sản xuất nông nghiệp” sang “kinh tế nông nghiệp”; từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao giá trị gia tăng; từ sản xuất nhỏ lẻ sang phát triển sản xuất hàng hóa gắn với liên kết vùng, chuỗi giá trị và nhu cầu thị trường. Trong tiến trình đó, HTX nông nghiệp kiểu mới ngày đã và đang thể hiện rõ vai trò là “hạt nhân liên kết” giữa nông dân với doanh nghiệp, khoa học công nghệ, tài chính và thị trường tiêu thụ.

Những năm gần đây, khu vực kinh tế tập thể, mà cụ thể là khu vực HTX nông nghiệp của thành phố đã có bước phát triển tích cực cả về số lượng và chất lượng. Hiện nay, toàn thành phố có trên 550 HTX nông nghiệp đang hoạt động với gần 180.000 thành viên và hàng chục nghìn lao động thường xuyên. Doanh thu bình quân đạt khoảng 1,02 tỷ đồng/HTX/năm; thu nhập lao động thường xuyên đạt trung bình khoảng 6 triệu đồng/người/tháng. Nhiều mô hình sản xuất chuyên canh, ứng dụng công nghệ cao đạt giá trị từ hàng trăm triệu đồng đến trên tỷ đồng/ha/năm.

Đáng chú ý, nhiều HTX đã chủ động đổi mới mô hình tổ chức và phương thức hoạt động theo tinh thần Luật Hợp tác xã năm 2023; mở rộng lĩnh vực sản xuất kinh doanh; tham gia Chương trình OCOP; áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất an toàn như VietGAP, GlobalGAP; tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong tiêu thụ sản phẩm; từng bước tham gia thương mại điện tử và xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp. Qua đó, các HTX đang chuyển mạnh từ mô hình dịch vụ truyền thống sang mô hình tổ chức kinh tế tổng hợp, gắn sản xuất với thị trường, nâng cao giá trị gia tăng và bảo đảm lợi ích thiết thực cho thành viên.

Thực tiễn cho thấy, ở đâu HTX hoạt động hiệu quả, ở đó sản xuất được tổ chức bài bản hơn, liên kết thị trường chặt chẽ hơn, ứng dụng công nghệ mạnh mẽ hơn và đời sống người dân từng bước được cải thiện. Nhiều HTX nông nghiệp hiện nay không chỉ thực hiện các dịch vụ đầu vào mà còn trực tiếp tham gia điều hành sản xuất, tổ chức vùng nguyên liệu, liên kết tiêu thụ, xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường cho nông sản địa phương.

Thông qua HTX nông nghiệp và các hình thức hợp tác liên kết, nhiều địa phương đã từng bước thực hiện tích tụ, tập trung ruộng đất để hình thành cánh đồng lớn, vùng sản xuất hàng hóa tập trung và vùng nguyên liệu phục vụ chế biến, xuất khẩu. Đây là điều kiện quan trọng để thúc đẩy cơ giới hóa, giảm chi phí sản xuất, nâng cao năng suất lao động và gia tăng giá trị sản phẩm nông nghiệp.

Nhiều vùng chuyên canh quy mô lớn đã được hình thành và phát triển hiệu quả như vùng vải thiều Thanh Hà, vùng cà rốt Đức Chính, vùng hành tỏi Kinh Môn, vùng rau an toàn Gia Lộc, vùng lúa chất lượng cao Kiến Thụy, Vĩnh Bảo, vùng rau an toàn An Dương hay vùng nuôi trồng thủy sản Tiên Lãng, Cát Hải, Thủy Nguyên. Trong các mô hình đó, HTX nông nghiệp giữ vai trò quan trọng trong tổ chức sản xuất đồng bộ, hướng dẫn kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và kết nối tiêu thụ sản phẩm.

Đặc biệt, nhiều HTX nông nghiệp đã mạnh dạn ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào sản xuất nông nghiệp. Các mô hình sử dụng máy bay không người lái, hệ thống tưới thông minh, nhà màng, kho lạnh bảo quản, nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR hay thương mại điện tử đang ngày càng được mở rộng. Điều này cho thấy HTX nông nghiệp đang trở thành lực lượng tiên phong trong chuyển đổi phương thức sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại.

Một số HTX nông nghiệp đã ký kết hợp đồng liên kết với doanh nghiệp lớn, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, tham gia hệ thống siêu thị và từng bước đưa nông sản vào các thị trường xuất khẩu như Nhật Bản, EU, Hoa Kỳ, Trung Quốc và Trung Đông. Qua đó, HTX nông nghiệp không chỉ nâng cao giá trị sản phẩm mà còn góp phần xây dựng thương hiệu nông sản của địa phương.

Nhiều HTX nông nghiệp hiện nay đang phát triển theo hướng nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp xanh, nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp tuần hoàn, nuôi biển công nghệ cao và gắn sản xuất với du lịch trải nghiệm, du lịch sinh thái và chương trình OCOP. Điều này cho thấy khu vực HTX nông nghiệp đang từng bước chuyển từ vai trò “dịch vụ hỗ trợ sản xuất” sang “tổ chức kinh tế tổng hợp” trong nền kinh tế nông nghiệp đa giá trị.

Với việc mở rộng không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng, thành phố Hải Phòng đang hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển các chuỗi giá trị nông nghiệp quy mô lớn gắn với logistics, công nghiệp chế biến và xuất khẩu nông sản của vùng duyên hải Bắc Bộ. Thành phố không chỉ có hệ thống cảng biển quốc tế, hạ tầng logistics và công nghiệp phát triển mà còn có lợi thế lớn về vùng nguyên liệu tập trung, quy mô sản xuất nông nghiệp hàng hóa và nhiều sản phẩm nông nghiệp chủ lực phục vụ xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, HTX nông nghiệp kiểu mới càng có điều kiện phát huy vai trò tổ chức vùng nguyên liệu, liên kết sản xuất, thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản của thành phố. Đây cũng là nền tảng quan trọng để xây dựng các chuỗi liên kết bền vững giữa nông dân – HTX – doanh nghiệp – thị trường.

Để nông sản Hải Phòng tham gia ngày càng hiệu quả hơn vào hệ thống phân phối trong nước và quốc tế, việc phát triển các HTX nông nghiệp đủ mạnh, hoạt động hiệu quả và có năng lực tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn thị trường là yêu cầu hết sức cần thiết. Bởi trong điều kiện cạnh tranh ngày càng cao, từng hộ nông dân riêng lẻ rất khó tiếp cận công nghệ, vốn, thị trường và doanh nghiệp tiêu thụ nếu thiếu vai trò liên kết, hỗ trợ của HTX nông nghiệp.

Trong thời gian tới, các HTX nông nghiệp cần chủ động nâng cao nhận thức về vị trí, vai trò của HTX nông nghiệp kiểu mới; đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu đúng về bản chất của HTX trong giai đoạn mới, khắc phục tâm lý e ngại và tư duy sản xuất manh mún, nhỏ lẻ. Đồng thời, tranh thủ sự hỗ trợ cần tập trung nâng cao năng lực quản trị, điều hành cho đội ngũ cán bộ HTX; tăng cường đào tạo về chuyển đổi số, xúc tiến thương mại, logistics, quản trị chuỗi giá trị và kỹ năng tiếp cận thị trường, thu hút trí thức trẻ, kỹ sư nông nghiệp, doanh nhân trẻ tham gia điều hành và đồng hành cùng HTX nông nghiệp cần có sự quan tâm và thực hiện hiệu quả.

Bên cạnh đó, việc triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp hàng hóa tập trung sẽ tạo thêm động lực để HTX nông nghiệp mở rộng quy mô sản xuất, đầu tư công nghệ cao, phát triển kho lạnh, sơ chế, chế biến và nâng cao năng lực cạnh tranh. Cùng với đó, cần quan tâm hỗ trợ HTX tiếp cận nguồn vốn ưu đãi, đất đai, hạ tầng logistics và hạ tầng số để khu vực kinh tế tập thể phát triển thực chất và bền vững hơn. Tăng cường hỗ trợ kết nối giữa HTX với hệ thống siêu thị, doanh nghiệp phân phối, sàn thương mại điện tử và thị trường xuất khẩu nhằm mở rộng đầu ra, nâng cao giá trị nông sản và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm của thành phố.

Xu hướng cạnh tranh sẽ không còn chủ yếu diễn ra giữa từng hộ sản xuất riêng lẻ mà ngày càng chuyển sang cạnh tranh giữa các chuỗi giá trị, các vùng sản xuất tập trung và năng lực tổ chức thị trường. Điều đó đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới phương thức tổ chức sản xuất, nâng cao năng lực liên kết và phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò của HTX nông nghiệp trong nền nông nghiệp hiện đại.

Với những tiềm năng, lợi thế cùng sự quan tâm của Trung ương, của thành phố và sự chủ động đổi mới từ chính các HTX nông nghiệp, khu vực kinh tế tập thể của Hải Phòng có điều kiện thuận lợi để tiếp tục phát triển mạnh mẽ hơn, từng bước hình thành các HTX nông nghiệp hiện đại, đa giá trị, hoạt động hiệu quả, góp phần xây dựng nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại, hội nhập và nâng cao đời sống người nông dân trong thời kỳ mới./

Phòng CS – TV